МҮАСИР ГӘРБ МӘДӘНИЈЈӘТИНИН ГИЈМӘТЛӘНДИРИЛМӘСИ



МҮАСИР ГӘРБ МӘДӘНИЈЈӘТИНИН ГИЈМӘТЛӘНДИРИЛМӘСИ

Гојнунда бөјүјүб боја-баша чатдығымыз, тәрбијә олундуғумуз вә јашадығымыз дүнја өз иҹтимаи инкишаф јолунда инсанлыг карваныны һејрәтамиз бир сәвијјәјә чатдырмышдыр. Мүасир дөврдә бәшәријјәт идеоложи ингилаб вә дәјишикликләр мәрһәләсинә дахил олмуш, чох бөјүк елми вә фикри гүввә илә тәҹһиз едилмишдир. Инсан өвлады һәр ҝүн өз дүшүнҹә габилијјәти чәрчивәсиндә истәк вә еһтијаҹларыны нәзәрдән кечирир, онлары тә᾽мин етмәјә чалышыр. Технолоҝија вә сәнајенин инкишафы сајәсиндә бир чох проблемләр һәлл олунмушдур. Елм, инсанын мәшәггәтли јүкүнүн бөјүк бир һиссәсини ондан алыб, машын вә истеһсал васитәләринин үзәринә гојмушдур. Нәтиҹәдә о, һәјат вә мәишәтинин әксәр һиссәсини техникалашдырмыш, јашајышын даһа асан вә јүнҝүл мәзијјәтләриндән истифадә етмәјә башламышдыр. Елми-техники инкишаф бундан әлавә, материјанын өјрәнилмәсиндә, бир чох динамик сирләрин ачылмасында инсана фөвгәладә көмәкликләр ҝөстәрмиш вә онун елми фәалијјәтләринин даһа да артмасында чох бөјүк рол ојнамышдыр. Ајдындыр ки, һәјат фәалијјәтләринин һәддән артыг ҝенишләнмәси сүр᾽әт амилини диггәт мәркәзинә чыхармыш, вахтилә ҝеҹә вә ҝүндүзлә өлчүлән заман ваһидини дәгиг шәкилдә дәгигә вә санијәләрә бөлмүшдүр. Она ҝөрә дә сүр᾿әт, вахтдан сәмәрәли истифадә вә гыса бир мүддәт әрзиндә бөјүк ишләр ҝөрүлмәси елмин ән чох әһәмијјәт јетирдији ишләрдәндир.

Електрик вә бухар ҝүҹүнүн кәшфиндән әввәл ҝәмиләрин һәрәкәти үчүн күләкдән истифадә олунурду. Амма бу ҝүн електрик вә бухар машынларынын өзләри дә тәкмилләшдирилмиш, океанларда һәрәкәт едән нәһәнҝ ҝәмиләр иҹад едилмишдир. Узаг сәфәрләрә чыхмаг вә јүк дашымаг үчүн дөрдајаглы һејванлар әвәзинә автомобилләрдән, гатар вә тәјјарәләрдән истифадә олунур; чох бөјүк мәсафәләр гыса мүддәтә гәт едилир. Бәшәр өвладынын даим ҹөвлан едән дүшүнҹә вә фикирләри тәкҹә јер үзәрини ҝәзиб-доланмагла кифајәтләнмир, даһа ҝениш үфүгләри ашараг јухарылара јүксәлир, диҝәр планетләри вә ҝөј ҹисимләрини рам етмәјә чалышыр. Ҝөјләрин јүксәкликләри вә дәрјаларын дәринликләри инсанын диггәтини ҹәлб етмәкдәдир. Бу бөјүк дүнја һаггындакы мә᾽луматларын һәддиндән артыг аз олдуғу вә бир чох мәсәләләрин јанлыш дүшүнүлдүјү заман архада галмыш, бир чох һејрәтамиз сирләр кәшф едилмиш, елм вә тәдгигатын сајәсиндә тәбиәт вә онда баш верән һадисәләр арашдырылмыш, дәгиг тәҹрүбәләр апармагла аләмин гәрибә мүәммалары үзәриндән пәрдәләр ҝөтүрүлмүшдүр. Тәбии елмләри тәдгиг едән лабараторијалар мүхтәлиф нөв електрон ҹиһазларла тәҹһиз олунмуш, кичик һиссәҹикләри өз һәгиги өлчүләриндән мин дәфәләрлә бөјүк ҝөстәрмәјә гадир олан микроскоплар ихтира едилмишдир. Гыса шәкилдә гејд етмәк лазымдыр ки, гәрбин әлдә етдији мәзијјәт вә үстүнлүкләр данылмаздыр. Һеч кәс мүасир гәрб мәдәнијјәтинин истеһсал васитәләринин инкишаф етдирилмәси, тәбии мәнбәләрин кәшфи, онларын дүзҝүн мәнимсәнилмәси вә елми-техники саһәләрдәки наилијјәтләрини инкар едә билмәз. Сәһијјә вә анти-санитаријанын инкишафы исә ҝөз габағындадыр. Кечмишдә тәбабәтин зәифлији уҹбатындан бир чох хәстәликләрә гаршы дәрманлар јох иди. Көрпә ушагларын бөјүк бир һиссәси дүнјаја ҝөз ачан кими мүхтәлиф хәстәликләрлә үзләшир, нәтиҹәдә гыса бир мүддәтдән сонра өлүрдүләр. Бә᾽зиләри исә һәмин хәстәликләрә тутулараг өмүр боју онларын тә᾽сириндән әзијјәт чәкирдиләр.

Инсан торпаға ајаг басдығы замандан башлајараг, мүнтәзәм олараг һәјаты инкишаф вә дәјишикликләрлә јанашы олмушдур. Амма мүасир дөврдә бәшәријјәтин елми тәшәббүс гүввәси о гәдәр сүр᾽әтли вә һәртәрәфлидир ки, бу заман интервалы хүсуси имтијаз әлдә етмиш, елми гәләбә, еләҹә дә тәкамүл адыны алмышдыр. Әлавә олараг гејд етмәк лазымдыр ки, дүнјанын вә тәбиәтин сирләрини өјрәнмәк истигамәтиндә алимләрин һејрәтамиз вә бөјүк кәшфләринә бахмајараг, һәлә дә һәмин сирләр китабынын јалныз чох кичиҹик бир һиссәси охунмушдур.

Тәәссүфлә е᾽тираф етмәк лазымдыр ки, мүасир гәрб мәдәнијјәтинин бүтүн бу наилијјәтләри илә јанашы, чохлу нөгсан вә зәиф ҹәһәтләри дә вардыр. Ҹәмијјәтин асајиш вә рифаһыны јүксәлдән мәдәнијјәтин үстүнлүкләрини ҝөстәрдијимиз заман, онун үмумбәшәри фәзиләтләри, һәгиги дәјәрләри сарсыдыб арадан апаран вә инсанларын мә᾽нәви тәнәззүлүнә сәбәб олан чатышмазлыгларыны да гејд етмәк лазымдыр.

Гәрбдә сәнајенин инкишафы өз зирвә нөгтәсинә чатмышдыр вә инсанларын мадди тәлабаты сүр᾽әтлә тә᾽мин олунур. Амма халгын руһи вә мә᾽нәви һәјаты әксинә инкишаф едәрәк, јох дәрәҹәсинә чатмышдыр.

Гәрб дүнјасы инсани вә әхлаги дәјәрләри сәрбәст е᾽лан едәрәк, инсанларын бојнуна техниканын көләлик зәнҹирини атмышдыр. Шүбһәсиз ки, машын вә ҹиһазларын гуллары һеч вахт һәгиги хошбәхтлик вә сәадәтин нә олдуғуну билмәјәҹәкләр. Елм, јашајышы низамлајыр вә бу низам рифаһа сәбәб олур, амма хошбәхтлик ҝәтирмир. Сәадәт бәхш етмәк елмин өһдәсиндән хариҹ олан бир ишдир. Елм, фајдалы вә ја зијанлы, чиркин вә ја ҝөзәл танымыр; о, јалныз «дүзҝүн» вә јахуд «сәһви» бир-бириндән фәргләндирмәји баҹарыр. Бәшәр һәјаты тәкҹә елми гурулушдан ибарәт олса, јандырыҹы ҹәһәннәмдән башга бир шеј дејилдир. Бертранд Расселин дедији кими, белә бир низамла кәскин мүбаризә апармаг лазымдыр.

Гејд олунан мәдәнијјәт бәшәријјәтә гијмәтли һәдијјәләр бәхш етсә дә, диҝәр тәрәфдән минләрлә дәһшәтли ҹинајәтләр вә горхулу фәсадлар да төрәтмишдир. Нәфсани истәкләрин сонсуз вә рәһимсиз атәши руһ вә ҹанлара һүҹум чәкмиш, мә᾽нәви раһатлығы инсанларын әлиндән алмышдыр. Елм мә᾽нәви һәјат мүһитиндә чыраг јандыра билмәмиш, әксинә онун зүлмәтини бир аз да артырмышдыр.

Елмин белә гәләбәси чохлу тәләфат, мүсибәтләр, бәдбәхтликләр һесабына әлдә едилән һәрби гәләбәјә бәнзәјир ки, иткиләрин јери һеч ҹүр бәрпа олунмур. Бу ҹүр мәдәнијјәт бағында беҹәрилән һәр бир ҝүлүн јанында тиканлы коллар ҹүҹәрмәјә башлајыр. Автомобилләр, тәјјарәләр, заводлар, тибби ләвазиматлар һәјатын рифаһы үчүн мүасир мәдәнијјәтин һәдијјәләридир. Амма күтләви гырғын силаһлары, ракетләр, әхлагсызлыг вә ҹинајәтләрин инкишафы да һәмин мәдәнијјәтин бәшәријјәтә вердији үздәнираг төһфәләрдәндир.

Мәдәни дүнјамызда ағыл ајры-ајры мәнафеләрин хидмәтиндәдир вә мадди шејләри әлдә етмәкдән башга бир истигамәтдә ишләдилмир. Она ҝөрә дә әхлаги фәзиләтләрин чоху мәһв едилмиш вә һәмин дәјәрләр унудулмушдур. Бу да сағалмаз јараја бәнзәјир. Мүасир һәјат шәраитимизин елми фәалијјәт вә һәрәкатлар мејданындан узаг олмасына бахмајараг, бу һүҹумлар мәдәнијјәтимизә, иҹтимаи вә шәхси һәјат мүһитимизә, тә᾽лим вә тәрбијәмизә јол тапмышдыр. Һал-һазырда бир чох өлкәләрин сәрһәдләри әҹнәби фикирләрин вә әхлаги нормаларын үзүнә ачыгдыр. Адәт-ән᾽әнәләр бир өлкәдән диҝәринә асанлыгла кечир. Бунларын ичәрисиндә дүзҝүн вә фајдалы фикирләр дә мөвҹуддур, амма фәсад вә позғунлуглар еһтираслары ҹошдуран һиссләрин васитәси илә даһа тез вә даһа габарыг шәкилдә өзүнә јер тапыр. Ҹәмијјәтимиз елм вә техниканын инкишафы бахымындан гәрб милләтләринә чатмаг имканында олмаса да, онларын мәдәнијјәтиндә олан әхлаги јүнҝүллүкләри мәнимсәмәкдә јүксәк рәғбәт ҝөстәрир, горхулу мејлләр мүсәлманлар арасында даһа тез јајылмаға башлајыр.



1 2 3 next