İCTİHAD



ـmmətin alimlərinin ən mühüm vəzifə və məsuliyyətlərindən biri də "ictihad"dır. İctihad dedikdə, İslam qanunlarını dərk etmək üçün düzgün metodla dِrd əsas qaynaqdan istifadə nəzərdə tutulur. Kitab, sünnət, icma və əql bu dِrd mənbəni təşkil edir.

"İctihad" sِzü ilk dəfə olaraq Peyğəmbərin (s) hədislərində işlənmiş və daha sonra müsəlmanlar arasında yayılmışdır. Bu sِz Quranda gəlməmişdir. Quranda məna etibarı ilə bu sِzün sinonimi "təfəqquh" sِzüdür. Quran açıq-aşkar şəkildə dini dərindən fəhm etməyə (yəni təfəqquhə) səsləmişdir.

İctihad, yaxud təfəqquh xatəmiyyət dِvründə çox həssas bir vəzifəni ِhdəsinə almışdır və İslamın əbədi yaşamasının mümkünlüyünün şərtlərindəndir. Tam düzgün olaraq ictihadı İslamın hərəkətverici qüvvəsi adlandırmışlar. Bِyük İslam alimi İbn Sina ِzünəməxsus ziyalılığı ilə bu məsələni belə izah edir:

İslamın əsas qanunları sabit, dəyişməz və məhduddur. Lakin hadisələr və məsələlər sonsuz və dəyişkəndir və hər bir zamanda ِzünəməxsus tələbləri və məsələləri vardır. Bu səbəbdən hər bir dِvrdə İslamın əsas qanunlarını bilən və zamanın məsələlərini və yenilikləri ilə tanış olan mütəxəssis bir qrup lazımdır ki, ictihadı və İslamın əsas qanunlarından yeni məsələləri çıxarmağı (istinbat etməyi) ِz ِhdəsinə gِtürsün.[1]

İslam alimləri İslam sivilizasiyasının parlaq dِvrlərində, yəni bəsit və bədəvi cəmiyyətin sürətlə genişlənərək asiya, avropa və afrikanın bir hissəsini bürüdüyü, hər birinin ِzünəməxsus mədəniyyəti olan ayrı-ayrı xalqlara, qəbilələrə hakim kəsildiyi və minlərlə yeni məsələnin meydana gəldiyi bir zamanda onlara həvalə edilmiş vəzifənin ِhdəsindən lazımınca gələrək dünya xalqlarını təəccübə gətirdirlər. İslam alimləri sübuta yetirdilər ki, islami qaynaqlar düzgün təyinetmə və çıxarış şərtilə, dəyişkənlikdə və inkişafda olan bir toplumla irəliləyə və ona yol gِstərə bilər; isbat etdilər ki, İslam hüququ ِlməzdir və zamanın inkişafından doğan istəklərlə ahəngdar olmaq və hər bir dِvrün tələblərinə cavab vermək qabiliyyətinə malikdir.

İslam fiqh tarixini o dِvrdə araşdıran şərqşünaslar və hüquqşünaslar bu həqiqətə etiraf edir və İslam hüququnu müstəqil və həmişəyaşar bir hüquqi məktəb kimi tanımışlar.

Hicri-qəməri tarixinin yeddinci yüzilliyinə kimi ictihad haqqı qorunurdu və ictihad qapısı açıq idi. Sِzügedən əsrdə bu haqq xüsusi tarixi səbəblərə gِrə, qondarma bir şura və icma ilə alimlərdən alındı və alimlər həmişəlik olaraq hicrətin ikinci və üçüncü əsrinin alimlərinin nəzərlərinə tabe olmağa məcbur oldular və buradan fiqhi məzhəblərin dِrd məşhur məzhəbdə məhdudlaşması meydana gəldi.

İctihad qapısının bağlanması İslam aləmində bِyük bir faciə hesab edilir. Bu bəlkə də müəyyən qədər bir sıra ifrat ictihadların adekvat reaksiyası sayılırdı. Hər halda İslam fiqhində donmalar, qapanmalar bu vaxtdan başladı.

İctihad qapısının bağlanması əhli-sünnə arasında baş verdi və birbaşa şiə dünyası ilə əlaqədə deyildi, ancaq istər-istəməz şiə aləmində də ِz xoşagəlməz təsirini bağışladı. Yeddinci yüzillikdən (h.q) sonra şiə fiqhində dərin baxışlar yaranmış və bəzi bِlmələrdə geniş dəyişiklik baş vermişdir. Bununla yanaşı inkar etmək olmaz ki, bu fiqhi sistemdə də yeddi əsr əvvəlki formada məsələləri ortaya atmaq, günün ehtiyacı olan məsələlərlə üzləşməkdən yayınmaq və daha yeni, daha dərin üslübların ixtirasına qarşı meylsizlik çılpaqlığı ilə ِzünü gِstərir.

اox təəssüfləndirici haldır ki, son əsrlərdə cavanlar və necə deyərlər müsəlman ziyalıları arasında, qərbçiliyə və şərq, İslami dəyərlərinin inkarına qarşı təmayüllər və qərbin "izm"lərini[2] tam şəkildə təqlid etmə baş qaldırmış və yayılmaqdadır. Ancaq sevindiricidir ki, bu nِv kortəbii və yuxulu təmayüllər qarşısında bir oyanışın doğması hiss olunur.



1 2 next